एनजीओ वृत्तीचे अराजकीय नेतृत्व आणि चळवळी यांच्याकडे नेहमी चिकित्सक दृष्टीने पाहिले पाहिजे. अशा हस्तक्षेपांमुळे अनेकदा मूळ राजकीय प्रश्न दुय्यम ठरतात. तात्कालिक समस्यांवर उपाय शोधले जातात; परंतु अन्याय निर्माण करणाऱ्या सत्तासंबंधांवर आणि व्यवस्थेवर आवश्यक तेवढा प्रहार होत नाही. परिणामी, सक्षम, स्वायत्त आणि परिवर्तनवादी राजकीय नेतृत्व उभे राहण्याची प्रक्रिया कमकुवत होऊ शकते.
मेधा पाटकर आणि बाबा आमटे यांनी नर्मदा खोऱ्यातील विस्थापित व आदिवासींच्या प्रश्नांवर महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. मात्र, या संदर्भात असा युक्तिवादही मांडला जातो की, बाहेरून होणारा हस्तक्षेप काही वेळा स्थानिक समाजातून नेतृत्वाची नैसर्गिक उभारणी मर्यादित करू शकतो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी “आई” आणि “दाई” यांतील फरक सांगताना याच मुद्द्याकडे लक्ष वेधले होते. त्यांचा आशय असा होता की, समाजाची मुक्ती आणि शाश्वत उन्नती त्या समाजाच्या स्वतःच्या नेतृत्वातूनच अधिक प्रभावीपणे घडते.
आंदोलनांमुळे जनजागृती, संघटन आणि सत्तेवर दबाव निर्माण होऊ शकतो; परंतु केवळ आंदोलनांमधून नवी व्यवस्था निर्माण होत नाही. काही वेळा अशी आंदोलने हिंसक वळणही घेऊ शकतात. म्हणूनच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उपोषण, कायदेभंग आणि संसदीय लोकशाहीला बगल देणाऱ्या आंदोलनात्मक मार्गांना “अराजकतेचे व्याकरण” असे संबोधत त्यांच्याविषयी गंभीर इशारा दिला होता.
म्हणूनच, जर राजकीय स्थित्यंतर घडवायचे असेल, तर केवळ सत्ताबदल पुरेसा ठरत नाही. त्या स्थित्यंतराची राजकीय वृत्ती, मूल्याधिष्ठान आणि दिशा आधी निश्चित केली पाहिजे. अन्यथा बदलाच्या नावाखाली जुन्याच सत्ताकेंद्रांना किंवा अवलंबित्वाच्या नव्या रूपांना बळ मिळण्याचा धोका कायम राहतो. अण्णा आंदोलनानंतरच्या राजकीय घडामोडींकडे अनेक जण या संदर्भात उदाहरण म्हणून पाहतात.
मुळात, जीवननिष्ठेची सांस्कृतिक ब्राह्मणी चौकट कायम ठेवूनही परिवर्तनवादी चळवळी किंवा आंदोलने उभी राहू शकतात. ती काही काळासाठी प्रचंड जनउत्साह, भावनिक लाट आणि सनसनाटी वातावरण निर्माण करू शकतात. मात्र, अशा चळवळी समाजबदलासाठी आवश्यक असलेले मूलगामी परिवर्तन घडवून आणतील, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.
कारण सामाजिक परिवर्तनासाठी केवळ सत्ताबदल किंवा एखाद्या प्रश्नावरील आंदोलन पुरेसे नसते. त्यासाठी मूल्यव्यवस्था, जीवनदृष्टी, सत्तासंबंध आणि सांस्कृतिक वर्चस्व यांच्यावर मूलभूत चिकित्सा आवश्यक असते. जर सांस्कृतिक आणि वैचारिक चौकट पूर्ववतच राहिली, तर परिवर्तनाच्या नावाखाली व्यवस्थेचे केवळ बाह्य रूप बदलते; अन्यायाची मुळे मात्र तशीच कायम राहतात.
म्हणूनच परिवर्तनवादी राजकारणाचे मूल्यांकन करताना केवळ आंदोलनाचा आकार, जनसमर्थन किंवा तात्कालिक यश यांवर न थांबता, त्या चळवळीची वैचारिक दिशा, सांस्कृतिक भूमिका आणि समाजात उभे राहणारे स्वायत्त नेतृत्व यांचाही गंभीरपणे विचार करणे आवश्यक आहे.
0 comments: