बुद्ध धम्म हा केवळ श्रद्धेचा विषय नसून एक मूल्यव्यवस्था निर्माण करण्याचा प्रयत्न आहे. मूल्यव्यवस्था निर्माण करण्यासाठी आणि तिचे संरक्षण करण्यासाठी काही नियम व आचारसंहिता आवश्यक असतात. मात्र, बुद्ध धम्म केवळ बाह्य नियमांवर विसंबून राहत नाही; तो माणसाच्या मनाला संस्कारित करण्याचा प्रयत्न करतो. या मन:संस्कारासाठी बुद्धांनी पंचशील, अष्टशील आणि अष्टांगिक मार्गातील सम्यक जीवनमार्गाची मांडणी केली. कारण केवळ नियम सांगून माणसाच्या वर्तनात स्थायी परिवर्तन घडत नाही. त्यासाठी योग्य दृष्टी, योग्य विचार, योग्य आचार आणि योग्य जीवनपद्धती विकसित होणे आवश्यक आहे. म्हणूनच बुद्ध धम्मात शील हे केवळ बाह्य बंधन नसून अंतर्गत मूल्यांचे प्रकटीकरण आहे.माणसाने एखादी गोष्ट केवळ शिक्षा होईल म्हणून करू नये, तर ती नैतिकदृष्ट्या चुकीची आहे, तिच्यामुळे स्वतःचे आणि इतरांचे नुकसान होते, हे अंतर्मनाने समजून ती टाळावी. बाह्य नियमांपासून अंतर्गत नैतिकतेकडे होणारा हा प्रवास बुद्ध धम्माच्या मन:संस्काराच्या भूमिकेला स्पष्ट करतो. त्यामुळे बुद्ध धम्म हा केवळ श्रद्धेचा भाग नाही; तो प्रथमतः आणि अंतिमतः आचरणाचा भाग आहे. त्याचा केंद्रबिंदू केवळ “कशावर विश्वास ठेवायचा?” हा नसून “कसे जगायचे?”, “इतरांशी कसे वागायचे?” आणि “स्वतःच्या मनाचे संस्कार कसे करायचे?” हा आहे. याच अर्थाने बुद्ध धम्म माणसाला केवळ नियमांचे पालन करणारा बनवत नाही, तर शीलवान, प्रज्ञावान, करुणाशील आणि जबाबदार माणूस बनवण्याचा प्रयत्न करतो.
इहवाद आणि आध्यात्मिकता
बुद्धांचा धम्म मूलतः इहवादी आणि अनुभवाधिष्ठित आहे. मानवी जीवनातील दुःख, त्याची कारणे आणि त्या दुःखातून मुक्त होण्याचा मार्ग यांचा विचार बुद्धांनी मानवी अनुभवाच्या संदर्भात केला. अनात्म, अनित्यता, कर्म, प्रतीत्यसमुत्पाद आणि निर्वाण यांसारख्या संकल्पनांद्वारे मानवी अस्तित्व, दुःख आणि त्यातून मुक्ती यांचा विचार केला जातो. या विचारपद्धतीसाठी एखाद्या सर्वशक्तिमान निर्मात्या ईश्वराची किंवा विश्वाच्या स्पष्टीकरणासाठी अधिभौतिक शक्तीची आवश्यकता बुद्धांच्या धम्मात केंद्रस्थानी नाही.मात्र, इहवाद म्हणजे आध्यात्मिकतेचा अभाव नव्हे. बुद्ध धम्माची आध्यात्मिकता ही एखाद्या अदृश्य किंवा अधिभौतिक जगाच्या शोधात नसून माणसाच्या अंतर्मनाच्या परिवर्तनात आहे. मनातील लोभ, द्वेष आणि मोह कमी करून प्रज्ञा, करुणा, मैत्री आणि समतेची जाणीव विकसित करणे ही धम्माची आध्यात्मिक दिशा आहे. या अर्थाने बुद्ध धम्मातील आध्यात्मिकता ही परलोकाभिमुख नसून मानवकेंद्री आणि जीवनाभिमुख आहे. धम्माचा केंद्रबिंदू माणसाच्या वर्तमान जीवनात आहे. त्याच्या मनात, त्याच्या आचरणात आणि त्याच्या इतर माणसांशी असलेल्या संबंधांत आहे.
धम्म : नैतिक-सामाजिक मूल्यव्यवस्था
बुद्धांच्या संदर्भात “धम्म” ही संकल्पना केवळ पारंपरिक अर्थाने अध्यात्म किंवा ईश्वरावरील श्रद्धा म्हणून समजणे अपुरे ठरेल. धम्म हा नैतिक जीवनपद्धती, मानवी मूल्यव्यवस्था आणि सामाजिक सहजीवनाला दिशा देणारा विचार म्हणून समजता येतो.म्हणूनच बाबासाहेब डॉ. आंबेडकरांनी बुद्धांकडे केवळ चमत्कारिक किंवा पारलौकिक आध्यात्मिक गुरु म्हणून पाहिले नाही. त्यांनी बुद्धांच्या विचारांमध्ये मानवी स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, नैतिकता आणि सामाजिक परिवर्तनाची दिशा पाहिली.बाबासाहेबांच्या विचारात सामाजिक परिवर्तनासाठी केवळ बाह्य सामाजिक किंवा आर्थिक रचना बदलणे पुरेसे नाही. माणसाच्या मनाचा विकास आणि त्याचे सुसंस्करणही तितकेच आवश्यक आहे.कारण भौतिक परिस्थिती बदलली, आर्थिक साधनांचे वाटप बदलले किंवा सामाजिक रचना बदलली, पण माणसाच्या मनातील लोभ, द्वेष, अहंकार, असमानतेची भावना आणि शोषणाची वृत्ती कायम राहिली, तर सामाजिक परिवर्तन अपूर्ण राहू शकते. म्हणूनच मानवी उन्नती ही केवळ आर्थिक किंवा भौतिक उन्नती नसून भौतिक आणि नैतिक अशा दोन्ही पातळ्यांवरील उन्नती असली पाहिजे.बुद्ध धम्माचा इहवाद माणसाला या जगाकडे पाहायला शिकवतो; त्याची नैतिकता त्याला या जगात कसे जगायचे ते शिकवते; आणि त्याची आध्यात्मिकता माणसाच्या मनाचे परिवर्तन घडवते.
0 comments: