अमेरिकेतील कृष्णवर्णीय मुक्तीच्या संघर्षात माल्कम एक्स आणि मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांच्या भूमिका अनेक बाबतीत वेगळ्या होत्या.
मार्टिन ल्यूथर किंग यांचा भर अहिंसक प्रतिकार, नैतिक दबाव, समान नागरिकत्व आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तनावर होता. त्यांना गोऱ्या समाजातील विवेकबुद्धीला आवाहन करून अन्यायाविरुद्ध उभे करायचे होते. त्यांनी स्पष्टपणे गोऱ्या समाजातील सहृदय लोकांना चळवळीत सहभागी होण्याचे आवाहन केले होते.
माल्कम एक्सचा दृष्टिकोन अधिक मूलगामी होता. त्याने “हाऊस नीग्रो” आणि “फील्ड नीग्रो” ही रूपकं वापरून गुलामगिरीतील दोन मानसिक अवस्थांचे चित्र उभे केले.
हाऊस नीग्रो हा मालकाच्या जवळ राहत असे. त्याला तुलनेने चांगले अन्न, कपडे आणि सुविधा मिळत. त्यामुळे त्याची ओळख हळूहळू मालकाच्या ओळखीशी जोडली जात असे. मालक “आपले घर” म्हणाला की तोही “आपले घर” म्हणत असे.
त्याच्या उलट फील्ड नीग्रो हा गुलामगिरीच्या कठोर वास्तवात जगत होता. त्याला मालकाच्या व्यवस्थेत आपले भविष्य दिसत नव्हते; त्यामुळे त्याची आकांक्षा त्या व्यवस्थेत अधिक चांगली जागा मिळवण्याची नव्हे, तर तिच्यापासून मुक्त होण्याची होती.
माल्कम एक्सने हे केवळ गुलामगिरीच्या इतिहासाचे वर्णन म्हणून केले नव्हते. त्याने आधुनिक कृष्णवर्णीय समाजातील ओळख, सत्ता आणि मानसिक गुलामगिरीचे राजकारण समजावण्यासाठी हे रूपक वापरले.
याच ठिकाणी भारतीय जातिव्यवस्थेकडे पाहण्याचा एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो.
भारतातील काही दलित व्यक्ती किंवा समूह जेव्हा स्वतःच्या सामाजिक मुक्तीपेक्षा ब्राह्मणी व्यवस्थेची मान्यता, तिचे सांस्कृतिक निकष, तिची प्रतिष्ठा आणि तिच्या सत्ताकेंद्रांशी जवळीक यांना प्राधान्य देतात, तेव्हा त्यांच्या भूमिकेचे विश्लेषण माल्कम एक्सच्या “हाऊस नीग्रो” या रूपकातून करता येऊ शकते.
इथे मुद्दा एखाद्या व्यक्तीच्या ब्राह्मण व्यक्तीशी असलेल्या संबंधांचा नाही.
मुद्दा आहे; व्यवस्थेशी असलेली वैचारिक नाळ. जर एखाद्याला स्वतःचा इतिहास कमीपणाचा आणि ब्राह्मणी इतिहास श्रेष्ठ वाटू लागला;
स्वतःची संस्कृती मागास आणि ब्राह्मणी संस्कृती प्रमाण वाटू लागली;
स्वतःच्या सौंदर्याच्या, ज्ञानाच्या आणि नैतिकतेच्या निकषांपेक्षा ब्राह्मणी निकष श्रेष्ठ वाटू लागले;
ब्राह्मणी व्यवस्थेवर प्रश्न उपस्थित करण्याऐवजी त्या व्यवस्थेकडून मिळणारी मान्यता, पद, प्रतिष्ठा किंवा संरक्षण महत्त्वाचे वाटू लागले;
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ज्या व्यवस्थेविरुद्ध सामाजिक मुक्तीचा संघर्ष उभा राहिला, त्याच व्यवस्थेचे समर्थन करण्यासाठी शोषित समाजातील व्यक्ती पुढे येऊ लागली.
तर प्रश्न व्यक्तीचा नसून त्या मानसिकतेचा आहे.
हीच मानसिकता माल्कम एक्सच्या “हाऊस नीग्रो” या रूपकाच्या जवळ जाते.कारण गुलामगिरी किंवा जातिव्यवस्था केवळ बाह्य बंधनांनी टिकत नाही. ती शोषितांच्या मनात शोषकांचे मूल्य श्रेष्ठ असल्याची भावना निर्माण करूनही टिकते.
म्हणून मुक्ती म्हणजे केवळ सत्ता-संरचनेत प्रवेश मिळवणे नाही.
मुक्ती म्हणजे स्वतःची ओळख, इतिहास, ज्ञान, सौंदर्य, नैतिकता आणि भविष्य यांचे निकष स्वतः ठरवण्याची क्षमता निर्माण करणे.
बाबासाहेबांच्या संपूर्ण संघर्षाकडे पाहिले तर त्यांच्या भूमिकेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा बदल दिसून येतो.
सुरुवातीच्या काळात त्यांनी हिंदू समाजाच्या चौकटीत राहून अस्पृश्यांच्या हक्कांसाठी संघर्ष केला. अस्पृश्यांवर होणारा अन्याय, अत्याचार, भेदभाव आणि सामाजिक बहिष्कार यांना त्यांनी वाचा फोडली. मंदिरप्रवेश, सार्वजनिक पाण्याचे स्रोत, शिक्षण, रोजगार, सार्वजनिक सुविधा आणि समान नागरी हक्क यांसाठी त्यांनी संघर्ष उभा केला.
त्या टप्प्यावर प्रश्न असा होता की,
“हिंदू समाजात जन्माला आलेल्या अस्पृश्यांना हिंदू म्हणून समान अधिकार का मिळू नयेत?”
म्हणूनच महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह, मंदिरप्रवेशाचा संघर्ष आणि इतर चळवळी या केवळ प्रतीकात्मक नव्हत्या. त्या हिंदू समाजाला त्याच्या स्वतःच्या नैतिक दाव्यांसमोर उभे करणाऱ्या चळवळी होत्या.
परंतु अनुभव वाढत गेला तसे बाबासाहेबांच्या प्रश्नाची दिशाच बदलत गेली. प्रश्न केवळ असा राहिला नाही की “अस्पृश्यांना हिंदू धर्मात समान स्थान का नाही?”
प्रश्न पुढे झाला की, “ज्या सामाजिक-धार्मिक रचनेत अस्पृश्यता आणि जातिभेद पुनःपुन्हा निर्माण होतात, त्या रचनेत राहून खरोखर मुक्ती शक्य आहे का?”आणि इथून बाबासाहेबांच्या विचारांचा निर्णायक टप्पा सुरू होतो.
१९३५ मध्ये येवला येथे त्यांनी जाहीर केले. “मी हिंदू म्हणून जन्मलो, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही.”
बाबासाहेबांनी हिंदू धर्म, आपली पूर्वीची धार्मिक ओळख सार्वजनिकपणे नाकारून नवी सामाजिक आणि नैतिक ओळख स्वीकारली. २२ प्रतिज्ञांमध्ये याचे अत्यंत स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते.
पहिल्या काही प्रतिज्ञांमध्ये हिंदू देवदेवतांवरील श्रद्धा नाकारणे, हिंदू धार्मिक विधी नाकारणे आणि ब्राह्मणांकडून धार्मिक विधी न करवून घेण्याची प्रतिज्ञा आहे.
त्याचा अर्थ असा देखील आहे.
“ज्या व्यवस्थेने आम्हाला कनिष्ठ ठरवले, त्या व्यवस्थेकडून मान्यता मिळवण्यासाठी आम्ही आता संघर्ष करणार नाही; आम्हीच आमची नवी ओळख, नवी नैतिकता आणि नवे सामाजिक, सांस्कृतिक जग निर्माण करू.”
म्हणूनच बाबासाहेब रमाईस म्हणतात; “आपली पंढरी निर्माण करू” १९५६ ला ते म्हणतात माझा नवा जन्म झाला आहे असे मी मानतो.
इथेच बाबासाहेबांचा संघर्ष आणि माल्कम एक्सच्या “हाऊस नीग्रो” या रूपकात एक विचारसाम्य दिसू शकते.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा केंद्रबिंदूही केवळ “सत्तेत वाटा” मिळवणे नव्हता; सामाजिक विषमता निर्माण करणाऱ्या रचनेचे मूलभूत परिवर्तन हा त्यांचा प्रश्न होता. म्हणूनच आज दलित चळवळीसमोर एक कठीण आत्मपरीक्षणाचा प्रश्न आहे: आपण ब्राह्मणी व्यवस्थेत जागा मिळवण्यासाठी संघर्ष करतो आहोत, की ब्राह्मणी वर्चस्व संपवून समता निर्माण करण्यासाठी?
कारण व्यवस्थेच्या घरात प्रवेश मिळणे आणि घराची रचना बदलणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. सत्तेच्या जवळ जाणे म्हणजे मुक्ती नव्हे. सत्तेच्या मूल्यांना प्रश्न न विचारता त्यांच्यात स्वतःला सामावून घेणे म्हणजे प्रतिनिधित्व नव्हे. आणि शोषक व्यवस्थेकडून मिळालेली मान्यता ही स्वाभिमानाची हमी नसते.
मुक्तीचा खरा प्रश्न हा आहे. आपण स्वतःला कोणाच्या नजरेतून पाहतो? जर स्वतःला पाहण्यासाठीही शोषक व्यवस्थेची मान्यता आवश्यक वाटत असेल, तर बाह्य गुलामगिरी संपली असली तरी मानसिक गुलामगिरीचा प्रश्न अजून संपलेला नाही.
म्हणूनच आजचा प्रश्न “हाऊस नीग्रो कोण?” हा नसून अधिक खोल आहे
