भारतीय संविधान
भाग 02
ज्यांना संविधानातील कायदेशीर बारकावे समजून घ्यायचे आहेत. Check andha Balance समजून घ्यावयाचे आहे. त्यांनी खालील न्यायालयीन खटले अभ्यासावे.
१. शंकरी प्रसाद देव विरुद्ध भारत संघ १९५१, सज्जनसिंग १९६५,गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्य १९६७, केशवानन्द भारती विरुद्ध केरळ राज्य १९७३,मीनर्वा मिल्स विरुद्ध भारत संघ १९८०, वामनराव १९८१
(१३,१४,३६८, DPSP,९th Amd)
२. चंपकम दोरैराजन १९५१, इंद्रा सहानी १९९३ (आरक्षण )
३. शाहबानो बेगम १९८५ (Power politics पोटगी )
———————————-
सविधान समजून घेण्यासाठी काय वाचावे / अभ्यासावे.
१. भारतीय संविधान
२. Constitutional assembly debates official report.
३. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांची संविधान सभेतील तीन भाषणे.
i. १७ डिसेंबर,१९४६ भाषण
ii. ०४ नोव्हेंबर, १९४८ भाषण
iii. २५ नोव्हेंबर, १९४९ भाषण
४. States and Minorities - डॉ. बाबासाहेब
५. या जागा राखीव आहेत- अभिनव चंद्रचूड
६. संविधान सभेतील वादविवाद- प्रदीप गायकवाड
७. The framing of India’s constitution- B Shivrao
८. भारतीय राज्यघटना आणि राजकीय व्यवहार-डॉ वी मा बाचल
९. भारतीय राज्यघटना भारताची कोनशीला - अनूवाद भारती केळकर
भारतीय संविधानाची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये. 📕
☸️ लिखित संविधान: भारतीय संविधान हा जगातील सर्वात लांब आणि सुस्पष्ट लिखित संविधान आहे. यामध्ये २५ भाग, ४४८ कलमे, आणि १२ अनुसूची आहेत.
☸️संविधानिक साधारण तत्त्वे: भारतीय संविधानाने भारताची संसदीय पद्धतीची व्यवस्था, लोकशाही मूल्ये, कायद्याचा शासन (Rule of Law), घटकिय अधिकार, आणि स्वतंत्र न्यायव्यवस्था यांचे आधारभूत तत्त्वे निश्चित केली आहेत.
☸️पार्लमेंटरी प्रणाली: भारतीय संविधानानुसार, भारतातील सरकार संसदीय पद्धतीवर आधारीत आहे . याचा अर्थ म्हणजे सरकारला जनतेच्या प्रतिनिधींमार्फत, म्हणजे संसदेतून वैधता प्राप्त होते.
☸️सर्वधिकार समता: संविधान प्रत्येक भारतीय नागरिकाला मूलभूत अधिकार देतो. या अधिकारांमध्ये जीवन व स्वातंत्र्याचा अधिकार, समानतेचा अधिकार, धार्मिक स्वातंत्र्याचा अधिकार, आणि बोलण्याचा व विचारांचा स्वातंत्र्याचा अधिकार यांचा समावेश आहे.
☸️ संघ राज्य प्रणाली: भारत हे एक संघीय देश आहे, म्हणजेच देशाच्या राज्यांमध्ये काही अधिकारांचे विभाजन केले गेले आहे. संविधानानुसार, केंद्र सरकार व राज्य सरकार यांना वेगवेगळे अधिकार दिले गेले आहेत.
☸️ सामाजिक व आर्थिक न्याय: भारतीय संविधान त्याच्या उद्देशानुसार समाजातील प्रत्येक वर्गाला न्याय देण्याचा प्रयत्न करतो. विशेषत: मागासवर्गीय, अनुसूचित जाती-जमाती, आणि स्त्रिया यांना विशेष संरक्षण दिले आहे.
☸️ धर्मनिरपेक्षता: भारतीय संविधान धर्मनिरपेक्ष आहे, म्हणजेच कोणत्याही धर्माची सरकारी पक्षपाती भूमिका नाही. सरकारचा कुठलाही धर्म नाही. सर्व धर्मांना समान वागणूक दिली जाते.
ब्रिटिश भारतात आले, त्याचा इतिहास आणि भारतातील विविध प्रदेशांच्या जिंकण्याची प्रक्रिया एक दीर्घकाळ चाललेली होती.
1. ब्रिटिशांचे भारतात आगमन (1600): ईस्ट इंडिया कंपनीचा प्रवेश
1600 मध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतात व्यापार करण्याची संधी मिळाली. हा ब्रिटिश साम्राज्याच्या भारतीय उपखंडावर प्रवेशाचा प्रारंभ होता. कंपनीने सुरुवातीला हूगली (बंगाल) मध्ये व्यापारिक ठाणे स्थापले.
ब्रिटिशांनी भारतात व्यापाराच्या हक्कासाठी विजयवाडा, चीनाई, कोलकाता, आणि मुंबईमध्ये वसाहती स्थापन केल्या.
संदर्भ:
"The East India Company: A History" by T. J. Staley
"The British Empire: A Very Short Introduction" by Ashley Jackson
2. बंगालवरील ब्रिटिश वर्चस्व (1757): प्लासीची लढाई
1757 मध्ये प्लासीच्या लढाईत रॉबर्ट क्लाइवच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने सिराज-उद-दौला, बंगालच्या नवाबविरुद्ध विजय मिळवला. यामुळे बंगालवर ब्रिटिशांचा कब्जा झाला आणि भारतातील समृद्ध प्रदेशांपैकी एक असलेल्या बंगालाचा व्यापार व संसाधनांवर ब्रिटिशांचे नियंत्रण प्रस्थापित झाले.
या लढाईचा परिणाम म्हणून बंगाल आणि त्याच्या आस-पासच्या प्रदेशांचा ताबा ब्रिटिशांनी घेतला, ज्यामुळे भारताच्या इतर प्रदेशांमध्ये त्यांच्या वर्चस्वाची नांदी झाली.
संदर्भ:
"The Battle of Plassey" by K. K. Aziz
"The History of Bengal" by Sir Jadunath Sarkar
3. मराठा साम्राज्याचे वर्चस्व आणि संघर्ष (1760-1818)
मराठा साम्राज्याने 18व्या शतकाच्या सुरुवातीस भारताच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले. ब्रिटिशांनी मराठा साम्राज्याच्या विरोधात लढायला सुरुवात केली, आणि सातवट राजवंशाचे नेतृत्व करून ब्रिटिशांनी पेशवे युद्ध लढले.
दुसरे मराठा युद्ध (1805) आणि तीसरे मराठा युद्ध (1817-1818) मध्ये ब्रिटिशांनी मराठ्यांना पराभूत केले. यामुळे पुणे, सातारा आणि इतर मराठा प्रमुख प्रदेशांचा ताबा ब्रिटिशांनी घेतला.
सांगली युद्ध (1799) मध्ये ब्रिटिशांनी टीपू सुलतान याच्या विरुद्ध लढाई जिंकली आणि त्याच्या साम्राज्याचा ताबा घेतला. यानंतर, दक्षिण भारतातील राज्यांच्या विलीनीकरणाची प्रक्रिया सुरू झाली.
संदर्भ:
"The Maratha Empire" by James Grant Duff
"The Marathas 1600–1818" by T. S. Shejwalkar
4. सिख साम्राज्याचा पराभव (1845-1849)
सिख साम्राज्य (जे रंजीत सिंग यांनी स्थापले होते) ब्रिटिशांसमोर एक मोठा अडथळा बनले होते. 1845 मध्ये सिख साम्राज्य विरुद्ध ब्रिटिशांच्या सिख युद्ध सुरू झाले.
दुसरे सिख युद्ध (1848-1849) मध्ये ब्रिटिशांनी सिख साम्राज्य पराभूत केले आणि पंजाबचा ताबा घेतला, ज्यामुळे पंजाब, चंडीगड, आणि अन्य सिख वस्ती असलेले प्रदेश ब्रिटिश साम्राज्यात समाविष्ट झाले.
संदर्भ:
"The Sikh Empire" by M. S. Ghurye
"The Punjab and the Raj" by J. S. Grewal
5. उत्तर भारताचा विस्तार (17व्या शतकाच्या शेवटी)
मुघल साम्राज्यचा प्रभाव 17व्या शतकाच्या उत्तरार्धात घटलेला होता. ब्रिटिशांनी मुघल सम्राटाच्या कुप्रभावाचा फायदा घेतला आणि त्यांच्या नावे कर्नाटका, बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश इत्यादी प्रमुख प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवले.
दिल्लीतील मुघल सम्राटाची सत्ता केवळ प्रतिकात्मक बनली, आणि ब्रिटिशांनी 1857 मध्ये दिल्लीचे पाटील बनवले.
संदर्भ:
"The Decline of the Mughal Empire" by M. A. Rizvi
"The Mughal Empire" by John F. Richards
6. 1857 चा स्वातंत्र्य संग्राम (सिपाही बंड)
1857 चा सिपाही बंड भारतीय स्वातंत्र्याच्या पहिल्या लढ्यात रूपांतरित झाला. ब्रिटिश साम्राज्याच्या विरोधात दिल्लीतील बहादूर शाह जफर यांच्या नेतृत्वाखाली बंड झाले.
यामुळे भारतीय साम्राज्याच्या दृष्टीने एक महत्त्वाचा संघर्ष निर्माण झाला. त्यानंतर ब्रिटिशांनी मुघल सम्राटाचे वर्चस्व समाप्त केले आणि भारतात ब्रिटिश राज (Crown Rule) स्थापित केला.
संदर्भ:
"The First War of Indian Independence 1857-1859" by S.N. Sen
"The Indian Mutiny of 1857" by V.D. Savarkar
7. ब्रिटिश राज (1858) आणि सम्राट जॉर्ज पंचम
1857 नंतर, ब्रिटिश सरकारने ईस्ट इंडिया कंपनीचे अधिकार संपवले आणि ब्रिटिश राज स्थापन केला. ब्रिटिशांनी भारतातील सर्व प्रमुख प्रांतांवर आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले, आणि दिल्लीतील ब्रिटिश राजाची अधिकृत घोषणा केली.
1911 मध्ये दिल्लीला भारताची राजधानी म्हणून घोषित केले आणि ब्रिटिशांनी त्यांची राजधानी कोलकाता (काळी आणि राजधानी) पासून दिल्लीला स्थानांतरित केली.
संदर्भ:
"British Raj: A History of the British Empire in India" by Philip Woodruff
"The Making of Modern India" by Sumit Sarkar
8. भारताचा स्वातंत्र्य संग्राम (1947)
1947 मध्ये भारत स्वतंत्र झाला. ब्रिटिश साम्राज्याने भारतीय उपखंडावर आपला वर्चस्व स्थापन केल्यानंतर, भारत आणि पाकिस्तान या दोन राष्ट्रांमध्ये विभागले गेले.
संदर्भ:
"India's Struggle for Independence" by Subhas Chandra Bose
"The History of Modern India" by Bipan Chandra
भारताच्या संविधानिक इतिहासाचे प्राथमिक टप्पे:
1. राणीचा जाहीरनामा १८५८
2. मिन्टो-मोरले सुधारणा (1909)
3. मॉन्टेग्यू-चेल्मसफर्ड समिती (1917)
4. सायमन कमिशन - 1927
5. नेहरू रिपोर्ट (1928)
6. गोलमेज परिषद – पहिली (1930-1931)
7. गोलमेज परिषद – दुसरी (1931)
8. क्रिप्स मिशन (1942)
9. कैबिनेट मिशन (1946)
१. राणीचा जाहीरनामा (१८५८)
अठराशे सत्तावनचा उठाव शमल्यानंतर हिंदुस्थानातील प्रजेला उद्देशून इंग्लंडच्या व्हिक्टोरिया राणीने काढलेला जाहीरनामा. १८५८ च्या गव्हर्मेंट ऑफ इंडिया या अधिनियमानुसार हा जाहीरनामा घोषित करण्यात आला. या जाहीरनाम्याने हिंदुस्थानचा कारभार ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीकडून इंग्लंडच्या राणीकडे (ब्रिटिश शासनाकडे) विधिवत सुपूर्त करण्यात आला आणि १६०० पासून १८५८ पर्यंत या कंपनीने कमावलेले हिंदुस्थानचे साम्राज्य इंग्लंडच्या आधिपत्याखाली आले.
आपल्या धर्मात ढवळाढवळ होणार नाही, आपल्याला सक्तीने ख्रिस्ती केले जाणार नाही, ह्याचा दिलासा मिळाल्यामुळे सर्वसामान्य श्रद्धाळू जनतेला हायसे वाटले.
1. मिन्टो-मोरले सुधारणा (1909):
1909 मध्ये ब्रिटिश सरकारने मिन्टो-मोरले सुधारणा लागू केली, ज्यामुळे भारतीयांना स्थानिक स्वराज्य प्रणालीमध्ये अधिक प्रतिनिधित्व मिळाले. या सुधारणा नंतर भारतीय नगरपालिकांमध्ये निवडणुका घेण्यात आल्या आणि प्रांतिक विधानसभा स्थापन होऊ शकली.
संदर्भ: *"The Minto-Morley Reforms" by H.G. Rawlinson, published in The Cambridge History of India, Vol. 5: The Indian Empire
माँटेगू चेम्सफर्ड १९१७ चा कायदा आपण पोस्ट क्रमांक १२ मध्ये पाहणार आहोत.
तत्पूर्वी सदर पोस्ट ११ माहितीस्तव देत आहे.
बाबासाहेब संविधान सभेच्या पहिल्याच भाषणात म्हणतात की, “येथे जमलेले आपण सगळे युद्धजन्य छावण्यांचे नेते आहोत व मी देखील अशाचा एका छावणीचा नेता आहे.”आपण हे समजून घेतले पाहिजे की, भारतीय संविधान हे या युद्धजन्य छावण्यातील झालेला एक तह आहे.
बाबासाहेब आपल्या भाषणात नेहमी आयर्लंडचे उदाहरण देतात. ब्रिटिशांपासून जेव्हा आयर्लंडला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा बहूसंख्याकांचा नेता रिएंडमंड आल्पसंख्यकाचा नेता कार्लसन याला उद्देशून म्हणतो की,माग तुला आता काय संविधानिक संरक्षण मागायचीत ती… त्यावेळी कार्लसन उत्तरतो की, चुल्यात घाल तुझे ते हक्क आणि अधिकार.. आम्हा अल्पसख्यांकास तुमच्या राज्यात शासितच व्ह्यायचे नाही.
लक्षात घ्या. अस्पृश्य समाजाची लोकसंख्या ही आयर्लंड, अमेरिका अथवा इतर देशाईतकी होती. परंतु बाबासाहेबांनी आयर्लंड प्रमाणे भूमिका घेतली नाही. बाबासाहेबांनी शासीत होणे स्वीकारले व या देशाचे अजुन एक विभाजन टाळले. त्यांनी त्यासाठी काही सांविधानिक संरक्षणे व तरतुदींची मागणी जरूर केली.
परंतु या तहात बाबासाहेबांना
अपेक्षीत states and minorities (book) मधील सर्व प्रावधाने मूळ संविधानात अंतर्भूत करता आले नाहीत. जी संविधानिक प्रावधाने हक्क आपणास मिळाले ते देखील प्रदीर्घ लढ्यानंतर व भीमसैनिकाच्या प्राणाची आहुती दिल्यानंतर मिळाले आहेत. हुतात्मा गांगुर्डे व इतर ३०० लोक जखमी झाले आहेत. (खंड १८ भाग ०३) जोगेंद्र नाथ मंडल यांचे सहकार्य,बुद्धसिंह महनल यांचा बंगाल मधील लढा असेल तसेच बंगाल मधील लकडी पूल नावाची वस्ती देखील जाळली गेली आहे. हा सगळा प्रकार बाबासाहेब संविधान सभेत निवडून येऊच नयेत म्हणून केलेला आहे. पटेलांनी तर संविधान सभेचे दारे,खिडक्या व तावदाने देखील लावली होती. ही लढाई आपण समजून घेतली पाहिजे.
Avengers 4 end game नावाचा एक हॉलिवूडपट आहे. त्यात Thanos नावाचा खलनायक आहे. अनेक सूपर पावर असणारे हिरो या चित्रपटात आहेत. या चित्रपटात एकूण पाच शक्ती मणी दाखवले आहेत. ते मणी जो परिधान करेल तो सर्वाधिक शक्तिशाली बनणार आहे. तो व्यक्ती अथवा तो गट या जगाचा संहारकर्ता, संरक्षणकर्ता, पुनर्निर्माण करता बनू शकतो. इतके ते मणी शक्तिशाली आहेत.आता ही जी सगळी चित्रपटातली लढाई आहे. ती ते शक्ती मणी मिळवण्यासाठीची लढाई आहे.
आता आपण चित्रपटाकडून पुन्हा संविधानाकडे वळू. विधायका,कार्यपालिका,न्यायपाली का,मीडिया व लोक हे ते पाच शक्तिमणी शक्ती स्त्रोत आहेत.
हे नीट समजून घ्या की, भारतीय संविधानाचे महत्त्व का आहे. का ते विरोधक दिल्लीत भारतीय संविधान जाळतात? का त्याला विरोध करतात. का वारंवार त्याला बदलण्याची भाषा व बदलण्याचं काम करतात. त्याचं एकमेव कारण म्हणजे या देशातील सर्वाधिक शक्तिशाली पुस्तक हे भारतीय संविधान आहे. आणि ते संविधान बहुजनांच्या हिताच आहे. इथल्या दलित,आदिवासी,भटके, महिला व अल्पसंख्यांक यांना सत्तेचा व सन्मानाचा वाटा देणार पुस्तक आहे. हजारो वर्ष इथल्या अस्पृश्यांना महिलांना स्वतंत्र,समता, बंधुता व न्याय नाकारला गेला. त्यांना संधी देणारे हे पुस्तक आहे. इथल्या वर्ण वर्चस्ववादी शक्ती ना तेच नको आहे. किंबहुना तो त्यांचा अडसर आहे. म्हणून भारतीय संविधानाला त्यांचा विरोध आहे. व त्यांच्याकडून भारतीय संविधानाला कायम धोका आहे.
0 comments: